navbar.frm 20180310
ATTENTIE. . VAKANTIE ONDERHOUD . . Bijeenkomst op 20 september 2018 . . Elke zondag 145.475 MHz . . 10:30 RTTY bulletin . . 11:00 uur Woerdense Ronde .
W

WILLIAM GILBERT (1544 - 1603)

Samenvatting

WILLIAM GILBERT
Als Engelse wetenschapper en natuurkundige in dienst van Koningin Elizabeth I, verrichtte William Gilbert, geboren in 1544 in Colchester, Engeland, belangrijke vroege studies omtrent elektriciteit en magnetisme. Hij was de grondlegger van de moderne wetenschap van elektriciteit en magnetisme, die daarvoor bepaald werd door Galileo, Kepler, Newton en anderen.

In zijn beroemde boek De Magnete (1600), was hij de eerste, die het aardmagnetisch veld beschreef en de relatie tussen elektriciteit en magnetisme.

Hij introduceerde de term 'electricity'. Gilbert was een van de eersten, die stoffen verdeelde in 'electrics' (hout, glass, barnsteen) en 'nonelectrics'.

William Gilbert kwam uit een tamelijk welgestelde middenklasse handelsfamilie. Hij studeerde aan St-John's College in Cambridge (1558) en werd Bachelor of Arts (1561), Master of Arts (1564), en tenslotte Medicinae Doctor (1569). In 1569 werd hij 'Senior Fellow' van het College.

In 1570 begon hij een medische praktijk in Londen. In 1600 werd hij president van de Royal College of Physicians en kreeg een aanstelling als persoonlijk geneesheer van Koningin Elizabeth I, welke positie hij bekleedde tot haar dood en kreeg een pensioen van 110 pond.

Gilbert besteedde 17 jaar aan experimenten met magnetisme en later ook aan elektriciteit. Hij werd bekend als de 'Vader van Magnetisme'. Hij ontdekte verschillende methoden om magneten te maken en te versterken. Hij vond bijvoorbeeld, dat wanneer een stalen staaf werd bestreken met een natuurlijke magneet, deze zelf een magneet werd. En ook, dat een ijzeren staaf in de richting van het aardmagnetisch veld gelegd, op den duur ook magnetische eigenschappen vertoonde. Hij merkte ook op, dat bij verhitting het magnetisme verdween.

Hij verzamelde de resultaten van zijn experimenten en al de beschikbare kennis van het magnetisme in het standaard werk De Magnete, Magnetisque Corpribus, et de Magno Magnete Tellure, (Over de magneet, magneetlichamen, en de grote magneet van de aarde) in 1600. Hij introduceerde de term 'electric' voor de kracht tussen twee voorwerpen, geladen door wrijving, en toonde dat wrijvingselektriciteit in veel gewone materialen voorkomt.

Hij bemerkte ook een van de eerste verschillen tussen magnetisme en elektriciteit: de kracht tussen magnetische voorwerpen neigen zich te richten naar elkaar en wordt slechts weinig beinvloed door andere voorwerpen, terwijl de kracht tussen geelectriseerde voorwerpen een kracht is van aantrekking of afstoting tussen de voorwerpen en door andere voorwerpen beinvloed kunnen worden. Gilbert schreef de elektrisering van een voorwerp toe aan het verwijderen van een fluidium, of 'lichaamsvocht' wat dan als een 'uitwaseming' of atmosfeer rond het voorwerp verscheen. Deze taal is een beetje vreemd, maar als 'lichaamsvocht' hernoemd wordt tot 'lading' en 'uitwaseming' tot 'elektrisch veld' komen we dichterbij de moderne ideeen.

Gilberts Terrella Een van Gilbert's belangrijkste ontdekking was, dat de aarde een grote magneet is. Hij bewees dat een kompasnaald naar het noorden wijst wegens het aardmagnetisme en niet, zoals sommigen beweerden, naar de ster in de Grote Beer, of door ijzer bedekte bergen in het Noorden. Met gebruik van een bolvormige magneet en een magneetnaald die vrij kon draaien in een vertikaal vlak binnen in de bol (Terrela: kleine aarde), vond hij, dat de naald uitweek onder de horizon op verschillende hoeken, afhankelijk van zijn positie in de bol.

Gilbert besefte dat lijnen die samenkwamen bij de punten van constante magnetische afwijking (de hoek tussen de magnetische naald en de horizon) ook de lijnen waren van constante breedte-graden op de bol. Onder de indruk van zijn ontdekking stelde hij zich een toepassing voor de navigatie voor. Hoewel zeevaarders kompassen gebruikten, wisten ze, dat het aardmagnetisme vaak afwijkingen veroorzaakte. Gilbert dacht, dat de cirkels, met de contante magnetische inclinatie betrouwbaarder zouden zijn. Echter, zeevaarders vonden vaak dat deze methode ook aanzienlijk verieerde, en verlieten zijn idee. De groeiende interesse voor kompassen beinvloedde Gilbert, want hij schreef zijn boek 'De Magnete' in de tijd dat de Engelsen de slag met de Spaanse Armada voorbereidden. Hij stelde het gebruik voor van magnetische declinatie en de inclinatie-dip om de lengte- en breedte graden te bepalen.

De gilbert, een eenheid voor magnetisme, is naar hem genoemd.

Gilbert breidde zijn magnetische theorieen uit tot de kosmos. Zijn theorie dat de aarde magnetische invloed uitoefende op het zonnestelsel was een voorloper op de moderne gedachte dat de zwaartekracht een aantrekkende kracht tussen massa's is. Hij verklaarde de dagelijkse rotatie van de aarde, stelde dat de vaste sterren niet op gelijke afstand van de aarde stonden, en meende dat de getijden werden veroorzaakt wegens de aantrekking van de maan door het magnetisme.

Gilbert leverde veel belangrijke bijdragen aan de wetenschap omtrent elektriciteit, vanaf de uitvinding van de elektroscoop tot de studies van geleiders en isolatoren. We danken de term elektriciteit aan hem.

Na de dood van Koningin Elizabeth I werd hij lijfarts van Koning James I , maar paar maanden later werd hij het slachtoffer van de pest.

Pieter J. T. Bruinsma, PA0PHB